Rooilijn

Het RIVM (2024) definieert een gezonde leefomgeving als een omgeving die als prettig wordt ervaren, die uitnodigt tot gezond gedrag en waar omgevingsfactoren zo min mogelijk negatieve invloed hebben op de gezondheid (zie ook het afsluitende artikel van de Rooilijn-themareeks Gezonde leefomgeving). Gemeenten spelen hierin een sleutelrol: zij zijn verantwoordelijk voor het creëren van een leefomgeving die bewegen, ontmoeten en welzijn bevordert. Om dit te realiseren is samenwerking tussen verschillende partijen essentieel, met een integrale blik op gezondheid en ruimte. Daarbij is het betrekken van inwoners en lokale stakeholders onmisbaar. Betrokkenheid van inwoners in alle fasen van een verbetertraject, van ontwikkeling tot uitvoering, vergroot de kans op een succesvolle implementatie en effectievere interventies. Door hen actief te betrekken sluiten oplossingen beter aan op hun behoeften, ontstaat er bredere acceptatie en groeit het draagvlak (RIVM, 2022).

Ook de Gemeente Alphen aan den Rijn zet zich in voor een gezondere leefomgeving, met onder andere specifieke aandacht voor Boskoop en haar 17.000 inwoners. Het centrum van Boskoop is sterk versteend: slechts 25 procent van het grondoppervlak bestaat uit groen, tegenover een landelijk gemiddelde van 40 procent (Klimaateffectatlas, z.d.). Tegelijkertijd voldoet slechts 42 procent van de volwassen inwoners van Boskoop aan de Nederlandse beweegrichtlijn, terwijl de ambitie is om dat percentage te verhogen naar 75 procent in 2040 (Hecht GGD HM, 2024). Groene, beweegvriendelijke buitenruimtes kunnen hierin een belangrijke rol spelen. Want een groene en gezonde leefomgeving biedt tal van voordelen: minder geluidsoverlast, schonere lucht, meer sociale interactie, verkoeling op warme dagen en een hogere biodiversiteit (RIVM, 2021).

De gemeente Alphen aan den Rijn heeft in samenwerking met GGD Hollands Midden, Hogeschool Leiden en de Provincie Zuid-Holland  een participatief onderzoek gestart naar hoe het centrum van Boskoop beweegvriendelijker en groener kan worden ingericht.

Inwoners betrekken bij het inrichten van hun leefomgeving zorgt voor meer draagvlak, betere aansluiting op de lokale behoeften en uiteindelijk meer gebruik van nieuwe voorzieningen. Zeker bij interventies gericht op vergroening en beweging, waarbij beleving en gedrag centraal staan, is het essentieel om inwoners vanaf het begin te betrekken bij planvorming (RIVM, 2016). Inwoners kennen hun wijk als geen ander. Bovendien versterkt participatie het gevoel van eigenaarschap en betrokkenheid bij veranderingen in de wijk.

Eerdere trajecten in Boskoop – meestal zonder zichtbaar resultaat – hadden geleid tot frustratie en zogeheten ‘onderzoeksmoeheid’. Inwoners gaven aan zich het ‘ondergeschoven kindje’ van de Gemeente Alphen aan den Rijn te voelen, na gemeentelijke herindelingen en eerder niet waargemaakte beloften. Daarom is in Boskoop inwonersparticipatie extra belangrijk. Het biedt de kans om vertrouwen te herstellen en samen te werken aan een gezondere, groenere en beweegvriendelijkere leefomgeving die wél van de grond komt.

Om inzicht te krijgen in wensen van inwoners hebben de GGD Hollands Midden en Hogeschool Leiden gebruik gemaakt van verschillende onderzoeksmethoden, waaronder bureauonderzoek, een wijkscan, (straat-)interviews en een online-vragenlijst (N=18). Omdat inwonersparticipatie centraal staat, is tijdens het onderzoek veel aandacht besteed aan het voeren van verschillende soorten gesprekken: kortdurende gestructureerde straatinterviews op de markt (N=90), uitgebreide semi-gestructureerde interviews met inwoners en andere belangrijke stakeholders (N=97) en groepsgesprekken met kwetsbare inwoners, ouderen en jongeren (N=89).

De verzamelde inzichten zijn geanalyseerd en gepresenteerd tijdens twee inloopsessies voor inwoners. Tijdens zo’n sessie konden inwoners actief meedenken over de resultaten van het onderzoek en de ideeën voor het vergroenen van hun leefomgeving. Op basis van de eerste bijeenkomst heeft een tekenaar verschillende ontwerpvoorstellen voor aanpassingen in de omgeving uitgewerkt. Tijdens een tweede bijeenkomst konden inwoners en lokale ondernemers vervolgens stemmen op het ontwerp dat het beste aansloot bij hun behoeften en wensen. Op basis van deze input zijn groene interventies ontworpen, die later dit jaar gerealiseerd zullen worden.

Uit de interviews kwamen vijf centrale thema’s naar voren: vergroening, verkeersveiligheid, ontmoeting, beweegvriendelijkheid en de sfeer in het centrum van Boskoop. Veel inwoners vinden het centrale plein rond de kerk te “kaal” en “versteend”, wat volgens hen niet past bij Boskoop als boomkwekersdorp. Bomen en bloemen werden het meest genoemd als gewenste vormen van vergroening.

Tegelijkertijd leeft er zorg over het onderhoud. Op het gebied van verkeersveiligheid maken inwoners zich zorgen over plekken als de hefbrug, rotondes en winkelstraten. Een specifiek fietspad werd omschreven als “te smal, scheef en slecht onderhouden”. Autoverkeer in winkelstraten werd als storend en gevaarlijk ervaren, wat leidde tot voorstellen om deze straten autoluw te maken. Wat betreft ontmoeting is er behoefte aan meer bankjes, vooral op plekken bij het water en op pleinen, en aan horeca die uitnodigt tot samenkomen en samenzijn. Ook heeft het centrum niet genoeg wandelroutes, fietspaden en toegankelijke beweegplekken, vooral voor ouderen. Tot slot waarderen inwoners de kleinschaligheid en marktactiviteiten, maar maken ze zich zorgen over leegstand. Het herinrichten van het Gouweplein werd vaak genoemd als noodzakelijke stap om levendigheid te vergroten.

Les 1: Houd rekening met eerdere beloftes en lokale beleidscontext

Bij de start van participatief onderzoek is het belangrijk om eerst te inventariseren wat er al is gedaan en wat dat heeft opgeleverd. In Boskoop zijn inwoners al jarenlang betrokken bij plannen voor het centrum. Toch ervaren velen dat er vooral veel gepraat, maar weinig gerealiseerd wordt. Sommigen wijten dit aan de gemeentelijke fusie met Alphen aan den Rijn: “Sinds de fusie met Alphen heb ik het gevoel dat we het stiefkindje zijn van de gemeente.”

Daarnaast is er in het huidige project voor gekozen om een eerder ontworpen Kansenkaart niet vanaf het begin te gebruiken. De kaart, opgesteld door een lokale landschapsarchitect in opdracht van de gemeente, bevat onder andere kansen voor vergroening, aanpak van monumentale gebouwen en een autoluw centrum. In het ZonMw-traject is bewust gekozen voor een bredere verkenning, gericht op het ophalen van wensen en ideeën van bewoners. Hoewel dit ruimte bood voor nieuwe perspectieven, ontstond bij sommige betrokkenen de indruk dat eerdere inzichten slechts beperkt zijn meegenomen.

Les 2: Betrekken maar niet overvragen

Het betrekken van inwoners vergroot, in theorie, het draagvlak, benut lokale kennis en versterkt de relatie tussen inwoners en overheid. In de praktijk blijkt dit echter niet zonder uitdagingen, zoals zichtbaar werd in Boskoop. Daar liepen verschillende trajecten door elkaar – zoals een kansenkaart, gebiedsagenda, raadsvoorstel en ZonMw-project – wat leidde tot verwarring en irritatie. Tijdens een inwonersavond in januari 2025 klonk veelvuldig dat men ‘onderzoeksmoe’ was. “Er is al eerder een kansenkaart gemaakt waarbij we mee mochten denken en nu gaan we opnieuw informatie ophalen en ontwerpen maken,” aldus een deelnemer. De geplande inzet van het gespreksinstrument ‘Positieve gezondheid op de tekentafel’ werd uiteindelijk geschrapt, omdat inwoners geen behoefte hadden aan nieuwe gesprekken, maar aan gerichte feedbackmogelijkheden op basis van bestaande inzichten.

Onderzoekers merkten dat inwoners zich overvraagd voelden en teleurgesteld waren over eerdere, niet-ingeloste beloftes van de gemeente. Deze ervaringen onderstrepen het belang van een evenwichtige participatieaanpak: betrek inwoners, maar overvraag ze niet. Effectieve ondersteuning, zoals een grote A0-kaart van het gebied, hielp gesprekken concreter maken. Cruciaal is ook om de lokale geschiedenis te kennen en helder te communiceren over wat mogelijk is. Zo blijft participatie zinvol en werkbaar voor zowel inwoners als professionals.

Les 3: Niet alleen praten, maar ook in actie komen

Inwonersparticipatie vraagt meer dan alleen luisteren en notuleren. Cruciaal is dat er wordt gecommuniceerd over de uitkomsten. Ook moet zichtbaar worden wat er met de input gebeurt. In Boskoop uitten inwoners herhaaldelijk hun frustratie over eerdere trajecten waarin veel werd gesproken maar weinig veranderde. Tijdens interviews en bijeenkomsten klonk geregeld: “Wanneer gaat de schop nu eindelijk eens in de grond?!” Deze signalen onderstrepen het belang van snelle en concrete acties die voortkomen uit participatie. Kleine, zichtbare ingrepen – zoals tijdelijke vergroening, bankjes of veiliger fietsoversteken – kunnen al veel betekenen. Ze laten zien dat participatie daadwerkelijk iets oplevert en versterken zo het vertrouwen.

In Boskoop is daarom bewust gekozen voor directe maatregelen op korte termijn. Op basis van de ontwerpvoorstellen is besloten om snel te starten met de aanleg van twee grote groenstroken aan de Koninginneweg, inclusief planten, bloemen, bomen en bankjes. Deze ingreep vergroot niet alleen de aantrekkelijkheid en leefbaarheid van het centrum, maar laat ook concreet zien dat de inbreng van inwoners serieus genomen wordt. Zo vormen deze eerste aanpassingen het zichtbare begin van een bredere, gezamenlijke ontwikkeling richting een groener en gezonder Boskoop.

In Boskoop bleek dat drie factoren cruciaal zijn voor succesvolle inwonersparticipatie: kennis van de wijkgeschiedenis, sterk project- en procesmanagement en focus op zichtbare resultaten op korte termijn. Een duidelijke fasering en heldere rolverdeling tussen gemeente, GGD en hogeschool voorkwamen verwarring. Succes werd mede bepaald door een betrokken projectteam, een lokaal ingebedde projectleider en een procesbegeleider die verbindingen legde tussen het sociale, ruimtelijke en economische domein. Er werd geïnvesteerd in toegankelijke communicatie: kort, begrijpelijk en persoonlijk. Grote A0-kaarten en een duidelijke gebiedsafbakening hielpen bij gerichte gesprekken. Vooraf zijn doelgroepen, contactmomenten en gespreksonderwerpen zorgvuldig bepaald. Studenten haalden op laagdrempelige wijze input op, van straatinterviews tot gesprekken met kwetsbare groepen. Het zichtbaar uitvoeren van ontwerpvoorstellen, zoals groenstroken aanleggen, versterkte vertrouwen en betrokkenheid.

Tegelijk laat de casus van Boskoop zien dat participatie ook risico’s kent. Politieke gevoeligheden, financiële onzekerheid en interne verdeeldheid binnen de gemeente vertraagden besluitvorming en belemmerden communicatie naar inwoners. Ondanks brede betrokkenheid bleef lang onduidelijk of uitvoering mogelijk was. De casus onderstreept dat transparante communicatie over haalbaarheid en verwachtingen essentieel is om vertrouwen te behouden. Vooral in tijden van onzekerheid draagt openheid over moeilijke afwegingen bij aan het versterken van dat vertrouwen.

Het participatieproject in Boskoop laat zien dat het mogelijk is om inwoners daadwerkelijk mee te laten beslissen over het vormgeven van hun leefomgeving. Tegelijk kan dit snel misgaan als verwachtingen niet gestuurd worden. Cruciaal is dat participatie meer is dan een inspraakmoment: het vraagt om een zorgvuldig proces waarin luisteren, terugkoppelen en handelen in balans zijn. Drie elementen kwamen in Boskoop naar voren als bepalend voor succes: (1) ken de lokale context en historie, (2) overvraag niet, en (3) zorg voor actie. Tegelijkertijd toonde het project ook risico’s die vaker voorkomen bij participatie: versnippering binnen de overheid, financiële onzekerheid en terughoudendheid in communicatie. Deze risico’s kunnen het opgebouwde vertrouwen ondermijnen. Voor gemeenten, beleidsmakers en praktijkprofessionals die participatief willen werken aan een gezonde leefomgeving, zijn de volgende aanbevelingen van belang:

• Sluit aan bij de  lokale context en historie, (h)erken eerdere inspanningen, vergissingen en beloftes;
• Wees transparant, ook als besluiten nog niet genomen zijn;
• Zorg voor zichtbare resultaten op korte termijn, hoe klein ook.

Alleen zo wordt participatie geen doel op zich, maar een gedeeld proces richting een leefomgeving die mensen als gezond, uitnodigend en van henzelf ervaren.