In de documentaire ‘Bouwen door de buurt’ komt een nieuwe variant van verdichting naar voren: wijkbewoners vinden zelf hun bouwgrond en organiseren hun ontwikkelrechten. In de Kruidenwijk in Almere is het geoefend en gedaan: Bouwen door de Buurt, op uitnodiging van de gemeente. De pilot is gedaan binnen de bestaande Nederlandse regelgeving en daarmee kansrijk om elders toe te passen. Als verdichting, als ‘straatjes erbij’, op sociaal onveilige plekken.
De zoektocht van de wijkbewoners leidde in alle gevallen tot plekken die een bestemmingswijziging naar wonen vergden. Dat is niet zo verwonderlijk: plekken die al een woonbestemming hebben zijn, mag je verwachten, inmiddels wel door de gemeente zelf in de uitgifte gedaan. Dat omzetten naar een woonbestemming is nu precies de worsteling waarmee de gemeenten te maken hebben. Het leidt steevast tot tegenreacties in de buurt. Met Bouwen door de Buurt is die bestemmingswijziging in korte tijd gelukt. De initiatiefnemers maakten zelf een bouwplan met kavels passend bij hun portemonnee en legden hun plan aan de buurt uit.
Het vinden van de locatie, het maken van een bouwplan, de participatie en de bestemmingswijziging (BOPA-procedure) zijn in ruim drie jaar doorlopen. Voor Nederlandse begrippen is dit uitzonderlijk snel. De commissie STOER noemt hiervoor een periode van minimaal zeven jaar gebruikelijk. Een belangrijke conclusie uit de monitoring door BügelHajema is dat voor een vervolg van Bouwen door de Buurt een ambtelijke en bestuurlijke houding vanuit het ‘ja, mits’-beginsel van de Omgevingswet randvoorwaardelijk is (BügelHajema, 2025).
Zoals tijdens de landelijke kennisbijeenkomst bij de TU Delft op 30 oktober 2025 aan de orde kwam: de betekenis van dit experiment reikt verder dan deze ene wijk (De Graaf, 2025) Veel groeikernen zijn ruim opgezet, groen en suburbaan van karakter. Juist daardoor lijken ze op papier kansen te bieden voor verdichting, maar in de praktijk blijkt ingrijpen in gewaardeerd groen en rustige woonmilieus complex. Tegelijkertijd worden deze steden ouder. Na vijftig jaar groei vragen ze om investeringen in leefbaarheid, vitaliteit en blijvende aantrekkingskracht. Doorstroming binnen het eigen stadsdeel is cruciaal, net als ruimte voor starters uit de wijk. Bouwen door de Buurt laat zien hoe verdichting kan bijdragen aan die opgaven, niet als grootschalig programma, maar als door bewoners georganiseerde verrijking van de bestaande stad. Daarmee past het experiment in een langere Almeerse traditie waarin inwoners zelf aan de stad bouwen, van eerdere zelfbouwprogramma’s tot grootschaliger experimenten met particulier opdrachtgeverschap.
De initiatiefnemers – starters en doorstromers – zijn gevolgd door documentairemaker Robert Wiering. Zijn documentaire maakt indringend inzichtelijk hoe het Nederlandse planologische systeem in de zoektocht naar grond uitpakt. Niet alleen voor woningzoekenden, ook voor de gemeente zelf. Kijk ernaar en trek je lessen.
In 2026 starten de mensen met de bouw van hun woning aan het Gemberpad.
