Al mijn hele leven lang heb ik een fascinatie en tegelijkertijd ook veel moeite met allerlei organisatie- en samenwerkingsvormen. Het leidde in eerste instantie tot een jarenlange zoektocht naar samenhang in ketens en netwerken. Het resultaat was niet bevredigend vanwege te veel vrijblijvendheid (netwerken) of een te grote nadruk op efficiency (ketens). De effectiviteit van veel ketens en netwerken blijft fundamenteel ter discussie staan vanwege onvrede bij partners, afnemers en de omgeving.
Hoe langer ik met de coöperatieve rechtsvorm werk, hoe meer ik erdoor word gecharmeerd. Ik durf zelf te zeggen: het is de rechtsvorm van de toekomst. Mijn positieve ervaringen illustreer ik aan de hand van de zeven principes van de Internationale Coöperatieve Alliantie (1995) die ik voor het gemak heb samengevat onder drie noemers: 1) Intrinsieke betrokkenheid, 2) onafhankelijke positionering en 3) aandacht voor gemeenschappen. Ofwel coöperaties bieden veel ruimte voor zeggenschap en eigenaarschap.
- Intrinsieke betrokkenheid: mensgericht
Het lidmaatschap van een coöperatie is vrijwillig. Leden kunnen binnen de coöperatie uiteenlopende rollen oppakken: producent, deelnemer, gebruiker, bestuurder, ondernemer etc. Hierdoor is er enerzijds een natuurlijke focus op de talenten van de leden. Anderzijds leidt dit tot een zeer divers ledenbestand. Iedereen kan naar eigen vermogen bijdragen. Elk lid van de coöperatie heeft individueel stemrecht, waardoor de coöperatie ook een democratische organisatie is. - Onafhankelijke positionering: doe(l)gericht
Een coöperatie is ondernemend ofwel doe(l)gericht. Er is een visie en strategie om de eigen doelen te behalen. Deze doelen verbinden de leden. Coöperaties voorzien hun leden van informatie en ondersteuning, zodat zij zelf kunnen bijdragen aan de ontwikkeling van hun coöperatie. Zij informeren ook het publiek over de aard en de voordelen van coöperatief ondernemen. Over de uitkering van eventuele winsten worden afspraken gemaakt en deze komen ten goede aan het algemeen belang van de leden. - Aandacht voor gemeenschappen: samenwerkingsgericht
Coöperaties dragen bij aan de duurzame ontwikkeling van de samenleving via hun leden en (lokale) gemeenschappen. De duurzame focus werkt als een magneet voor (nieuwe) leden. Leden ervaren zicht- en voelbaar dat zij meewerken aan een nieuwe toekomst. Daarbij hoort ook veel samenwerking en uitwisseling met andere coöperaties, lokaal, regionaal en internationaal. Coöperaties zoeken elkaar op, delen gemakkelijk kennis en diensten en versterken elkaar.
Hoe werkt dat in de praktijk?
Mooie principes, maar hoe werkt dat in de praktijk? Een schets van de Wijkcoöperatie Oost voor Elkaar, een sociaal bewonerscollectief in Utrecht Oost, laat zien hoe coöperaties veel ruimte bieden voor zeggenschap en eigenaarschap.
- Naast formele zeggenschap veel informele contacten
Bewoners kunnen gratis lid worden van de Wijkcoöperatie Oost voor Elkaar. Aanleiding voor de oprichting was de behoefte aan meer sociale verbondenheid in de wijk Utrecht Oost. Leden van de coöperatie beslissen over de jaarrekening en begroting tijdens twee algemene ledenvergaderingen per jaar. Maar net zo belangrijk zijn informele en digitale contacten: een nieuwsjaars- en zomerborrel, een open digitaal communityplatform, vele appgroepen, vier wekelijkse inloopmomenten en tientallen activiteiten en initiatieven. - Waardering van leden en wijkinformatievoorziening
Leden van de coöperatie kunnen zzp-opdrachten verwerven, een vrijwilligersvergoeding ontvangen, sponsoring voor een initiatief of activiteit krijgen of ondersteuning bij een subsidieaanvraag en er zijn betaalde krachten in dienst van de coöperatie. Bij alles staat waardering van dienstverlening van en door leden centraal. De Wijkcoöperatie Oost voor Elkaar heeft ook een expliciete wijkinformatiefunctie. Via een digitaal communityplatform, fysieke informatiepunten en een wijkmagazine dat huis-aan-huis wordt verspreid. - Vehikel voor gemeenschapskracht
De Wijkcoöperatie Oost voor Elkaar is ontstaan vanuit gemeenschapskracht: de positieve energie die vrijkomt als mensen elkaar helpen. De coöperatie is een vehikel voor meer gemeenschapskracht in Utrecht Oost rondom andere duurzame opgaven. Er is ruimte voor meer coöperaties in één wijk. een energie-, een woon-, een voedsels-, een ouder- of een leefstijlcoöperatie. Door exclusief samen te werken met partners die eveneens coöperatief zijn georganiseerd, wordt de coöperatieve beweging gesteund.
Mijn zoektocht naar samenhang heeft mij geleid naar de coöperatie als meest ideale rechts-, organisatie- en samenwerkingsvorm: democratisch, ondernemend en maatschappelijk. Waarbij moet worden opgemerkt dat de keuze voor deze rechtsvorm zeker niet alle bekende organisatieproblemen oplost. Goede teamsamenwerking, open besluitvorming, een passend bestuurlijk model, directe communicatielijnen en transparant leiderschap zijn ook in coöperaties belangrijk.
De coöperatieve rechtsvorm nodigt door bovenstaande principes voortdurend en vooral op positieve wijze uit om hier blijvend aan te werken. Het doet een sterk beroep op het bouwen aan vertrouwen, het organiseren van ontmoetingen, het leggen van veel persoonlijke relaties en het oplossend vermogen van alle leden. Op natuurlijke wijze. Hierdoor verdwijnen formele rollen en werkwijzen naar de achtergrond en worden zeggenschap en eigenaarschap van de leden naar de voorgrond gebracht. En juist daarom zijn coöperaties zo veelbelovend.
